Science

Ο μαγευτικός κόσμος του σύμπαντος μέσα από τα μάτια ενός ερασιτέχνη αστρονόμου

Ο μαγευτικός κόσμος του σύμπαντος μέσα από τα μάτια ενός ερασιτέχνη αστρονόμου
Φωτογραφίες: Σπύρος Χονδρογιάννης / Ομάδα Παρατήρησης Αστρονομικής Εταιρείας Κέρκυρας

Πόσες φορές αλήθεια έχετε “χαζέψει” τον έναστρο ουρανό τα βράδια… Πόσες φορές έχετε αναρωτηθεί “ποιο να είναι αυτό το φωτεινό αστέρι;”  άραγε “το σύμπαν τι μυστικά κρύβει;”… Είναι ερωτήματα που έκανα και εγώ στον εαυτό μου και αρκετές απαντήσεις πήρα όταν έγινα μέλος της Αστρονομικής Εταιρείας Κέρκυρας… Μιας Εταιρείας που δίνει την δυνατότητα σε κάθε λάτρη του σύμπαντος και των αστεριών να μπορεί να παρακολουθήσει ευχάριστα μια διάλεξη και να νιώθει ότι υπάρχει κόσμος που αφουγκράζεται τις αγωνίες του και μπορεί να απαντήσει στις ερωτήσεις του…

Με τη βοήθεια λοιπόν του Αντιπρόεδρου της Αστρονομικής Εταιρείας Κέρκυρας Σωκράτη Λινάρδου θα μιλήσουμε για αυτό τον μαγικό κόσμο των αστερισμών και του σύμπαντος.

Σωκράτη μίλησέ μας λίγο για την Εταιρεία, είναι η παλαιότερη αστρονομική εταιρεία της Ελλάδας…ποιος είναι ο σκοπός της ύπαρξης αυτής της εταιρείας;

Η Αστρονομική Εταιρεία Κέρκυρας αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια της Αστρονομικής Εταιρείας Ελλάδος εν Κερκύρα, η οποία ιδρύθηκε το 1927 και ήταν ο πρώτος ερασιτεχνικός αστρονομικός σύλλογος στην Ελλάδα και ένας από τους πρώτους στην Ευρώπη. Από το 1996 μέχρι σήμερα, επαναλειτουργώντας ως Αστρονομική Εταιρεία Κέρκυρας, αναπτύσσει επιστημονική, εκπαιδευτική, εκλαϊκευτική και πολιτιστική δράση, συχνά σε συνεργασία και με άλλους φορείς. Ο βασικός της στόχος είναι η εξοικείωση του κοινού με την Αστρονομία και τις θετικές επιστήμες γενικότερα, ενώ μέλη της προσφέρουν και στον ερευνητικό τομέα.

Ποιες είναι οι δράσεις της Εταιρείας;

Όσον αφορά τη διάδοση της Αστρονομίας στο κοινό και την εκλαΐκευση της επιστήμης, η Εταιρεία προσφέρει μέσω παρατηρήσεων του ουρανού με τηλεσκόπια, διαλέξεων για θέματα Αστρονομίας και Επιστήμης γενικότερα, καθώς και εκπαιδευτικών προγραμμάτων και πολλαπλών πολιτιστικών εκδηλώσεων. Στο εκπαιδευτικό  κομμάτι, πραγματοποιεί εκπαιδευτικές δράσεις για μαθητές όλων των τάξεων, ενώ τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια παραδίδει έναν ολοκληρωμένο κύκλο μαθημάτων αστρονομίας για ενήλικες συμπράττοντας με το Εναλλακτικό Πολιτιστικό Εργαστήρι Κέρκυρας. Ακόμη λειτουργεί δανειστική βιβλιοθήκη με αστρονομικό και επιστημονικό περιεχόμενο. Αξίζει να πούμε ότι όλες της οι δράσεις είναι δωρεάν για το κοινό.

Πέρα όμως από το κομμάτι της διάδοσης και εκλαΐκευσης της επιστήμης, η Εταιρεία διαθέτει μια Ομάδα Παρατήρησης και Αστροφωτογραφίας, μέλη της οποίας πραγματοποιούν και ερευνητικό έργο, έχοντας μάλιστα δημοσιεύσει και εργασίες σε διεθνείς οργανισμούς και περιοδικά.

Ας πάμε τώρα στο κομμάτι διαλέξεις… Ένας απλός άνθρωπος θα μπορούσε να παρακολουθήσει μια διάλεξη της Εταιρείας; χρειάζεται κάποιο επιστημονικό υπόβαθρο;

Οι διαλέξεις της Εταιρείας δεν απαιτούν κάποιες ιδιαίτερες γνώσεις ώστε να μπορέσει κανείς να τις παρακολουθήσει. Θεωρούμε ότι απευθυνόμαστε σε κοινό που έχει το γνωστικό υπόβαθρο ενός μέσου μαθητή Γυμνασίου ή Λυκείου, οπότε το επίπεδο είναι αντίστοιχο.

Υπάρχει δυνατότητα on line παρακολούθησης των διαλέξεων;

Τα τελευταία χρόνια οι διαλέξεις της Εταιρείας βιντεοσκοπούνται ώστε να είναι στη συνέχεια διαθέσιμες σε ένα ακόμη ευρύτερο κοινό. Μπορεί ο καθένας να τις παρακολουθήσει εδώ.

Ας μιλήσουμε τώρα για τον ουρανό… Από τα αρχαία χρόνια οι αστερισμοί, ο ήλιος και η σελήνη αποτελούσαν δείκτες για εποχές, προσανατολισμό κ.τ.λ. Θα ήθελες να μας αναφέρεις κάποια σημαντικα παραδείγματα πως οι άνθρωποι μπορούν να εκμεταλλευτούν τα “σημάδια” του ουρανού κυριως του έναστρου  ουρανού προς όφελος τους;

Ο ουρανός υπήρξε το πρώτο χρονόμετρο, το πρώτο ημερολόγιο και η πρώτη πυξίδα που είχε στη διάθεσή του ο άνθρωπος. Οι πρώτες υποδιαιρέσεις του χρόνου βασίστηκαν σε περιοδικά αστρονομικά φαινόμενα, όπως η περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της (ημερονύχτιο), η περιφορά της γύρω από τον Ήλιο (έτος) ή η περιφορά της Σελήνης γύρω από τη Γη (μήνας). Ταυτόχρονα, η χαρτογράφηση του ουρανού με τη βοήθεια αμετάβλητων μοτίβων που φαίνονται να σχηματίζουν τα αστέρια, των αστερισμών, βοήθησε τους αρχαίους θαλασσοπόρους και ταξιδευτές στον προσανατολισμό τους. Όλα τα παραπάνω ίσως φαντάζουν στην εποχή μας παρωχημένα, καθώς πλέον διαθέτουμε πλείστα και εξελιγμένα τεχνικά μέσα για την μέτρηση του χρόνου και τον προσανατολισμό μας επάνω στη Γη. Στην αρχαιότητα όμως όλα τούτα ήταν εργαλεία επιβίωσης του ανθρώπινου γένους, και η κατάκτηση αυτών ακριβώς των δεξιοτήτων ήταν που οδήγησε την ανάπτυξη του πολιτισμού στη Γη.

Ο μαγευτικός κόσμος του σύμπαντος μέσα από τα μάτια ενός ερασιτέχνη αστρονόμου
Φωτογραφίες: Σπύρος Χονδρογιάννης / Ομάδα Παρατήρησης Αστρονομικής Εταιρείας Κέρκυρας

Στη σημερινή εποχή τα οφέλη της παρατήρησης του ουρανού είναι διαφορετικά. Η παρατήρηση με σύγχρονα τεχνικά μέσα του Σύμπαντος μας έχει προσφέρει γνώση για τους θεμελιώδεις μηχανισμούς της Φύσης, η οποία γνώση μπορεί κατόπιν να βρει και τεχνολογικές εφαρμογές που θα βελτιώσουν την ζωή μας. Βεβαίως, αυτή η παρατήρηση μπορεί να γίνει μόνο από επαγγελματίες αστρονόμους με το απαραίτητο γνωστικό υπόβαθρο και τον απαραίτητο εξοπλισμό. Αυτό όμως σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι η Αστρονομία δεν αφορά πλέον τον μέσο άνθρωπο! Η Αστρονομία είναι η επιστήμη που περισσότερο από κάθε άλλη μας δείχνει τη θέση μας μέσα στο αχανές Σύμπαν, μας υπενθυμίζει κάθε στιγμή πόσο ασήμαντοι και ταυτόχρονα πόσο μοναδικοί είμαστε. Είναι η επιστήμη που εκθρονίζοντας τη Γη από το κέντρο του Σύμπαντος απελευθέρωσε ταυτόχρονα και τον άνθρωπο από τις αυταπάτες του για τη θέση και το ρόλο του μέσα σε αυτό. Είναι η επιστήμη που μπορεί να μας απαλλάξει από την ύβρη στην οποία μας οδηγεί η συλλογική μας αλαζονεία και να μας ξαναδιδάξει την έννοια της ταπεινότητας.

Με τα τηλεσκόπια πλέον πέρα από το ηλιακό μας σύστημα μπορούμε να παρατηρήσουμε και αλλά ηλιακά συστήματα… Τι πληροφορίες έχουμε ως τώρα για τα άλλα ηλιακά συστήματα;

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι μέχρι πριν από 30 περίπου χρόνια το μόνο πλανητικό σύστημα που γνωρίζαμε ήταν το δικό μας, το Ηλιακό Σύστημα. Είχαμε κάθε λόγο να υποθέτουμε ότι και άλλα άστρα πιθανότατα φιλοξενούν πλανήτες γύρω τους, αλλά δεν είχαμε τρόπο να το επαληθεύσουμε. Ο πρώτος εξωηλιακός πλανήτης, δηλαδή πλανήτης σε τροχιά γύρω από ένα άλλο άστρο, μακριά από τον Ήλιο, ανακαλύφθηκε μόλις το 1992. Στο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από τότε έχουμε επιβεβαιώσει την ύπαρξη περισσότερων από 4.200 εξωπλανητών σε περισσότερα από 3.100 πλανητικά συστήματα, ενώ υπάρχουν παρατηρησιακά δεδομένα που περιμένουν ανάλυση και αναμένεται να επιβεβαιώσουν την ύπαρξη χιλιάδων περισσότερων. Η γενική εικόνα που είμαστε πλέον σε θέση να σχηματίσουμε είναι ότι η ύπαρξη πλανητών σε τροχιά γύρω από άλλα άστρα είναι ο κανόνας, και ότι στον δικό μας μόνο Γαλαξία ο συνολικός αριθμός πλανητών και πλανητικών συστημάτων είναι της τάξης των 100 δισεκατομμυρίων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον ανάμεσα στους ποικίλους διαφορετικούς τύπους εξωπλανητών που έχουμε ανακαλύψει έχουν οι πλανήτες με παραπλήσια χαρακτηριστικά με τη Γη, των οποίων η ύπαρξη μοιάζει να είναι αρκετά συνηθισμένη. Αυτό, βεβαίως, μας ενδιαφέρει κυρίως γιατί τέτοιοι πλανήτες αποτελούν περιβάλλοντα στα οποία θα μπορούσε να έχει αναπτυχθεί κάποιας μορφής εξωγήινη ζωή, χωρίς βέβαια να είναι προς το παρόν δυνατό να εξακριβωθεί κάτι τέτοιο. Πλανήτες που μοιάζουν με τη Γη θεωρούνται αυτοί που διαθέτουν στερεή βραχώδη επιφάνεια, ατμόσφαιρα και κατάλληλη θερμοκρασία ώστε να μπορεί να υπάρχει νερό σε υγρή μορφή, το οποίο αποτελεί τον βασικό διαλύτη της οργανικής χημείας, δηλαδή της χημείας που απαιτείται για την ύπαρξη ζωής.

Και όσον αφορά τον κόκκινο πλανήτη Άρη… Υπάρχουν δείγματα ζωής;
Πιστεύεις ότι ο Άρης θα μπορούσε να αποτελέσει έναν πλανήτη για πιθανή μετανάστευση του ανθρώπινου είδους τα επόμενα χρόνια;

Μέχρι στιγμής τίποτε επιβεβαιωμένο. Εικάζεται ότι είναι πολύ πιθανόν ο Άρης να έχει φιλοξενήσει μικροβιακή ζωή, καθώς από τους πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος είναι εκείνος που μοιάζει περισσότερο με τη Γη. Υπάρχουν, μάλιστα, ενδείξεις ότι στο γεωλογικό του παρελθόν διέθετε ατμόσφαιρα και πιθανότατα ωκεανούς από νερό σε υγρή μορφή, επομένως περιβάλλον κατάλληλο για την ανάπτυξη ζωής. Αλλά δεν είμαστε ακόμη σε θέση να γνωρίζουμε κάτι.

Όσον αφορά το ενδεχόμενο εποικισμού του Άρη, αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Για να καταστεί ο Άρης φιλόξενος για τους ανθρώπους θα πρέπει να υποστεί μια διαδικασία «γεωποίησης», ώστε να αποκτήσει ατμόσφαιρα που θα προστατεύει από την κοσμική ακτινοβολία και παράλληλα θα διατηρεί τη θερμοκρασία σε ανεκτά επίπεδα. Αυτό είναι ένα δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, εγχείρημα για διάφορους λόγους. Το πιθανότερο είναι η ανθρώπινη παρουσία στον Άρη να υποστηριχτεί με τεχνικά μέσα. Αλλά ακόμη και τότε τα πράγματα δεν θα είναι εύκολα. Η επιφανειακή βαρύτητα του Άρη είναι μόλις τα 2/5 αυτής στη Γη. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πώς θα ανταποκριθεί η ανθρώπινη φυσιολογία στην μακροχρόνια παραμονή σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Προς το παρόν, ο μόνος γνωστός φιλόξενος τόπος για τους ανθρώπους είναι η Γη μας.

Μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί επιστημονικά κάποια εξωγήινη μορφή. Τελικά στο σύμπαν, είμαστε μόνοι μας; Εσύ τι πιστεύεις; Πιστεύεις ότι υπάρχει ζωή σε κάποιον άλλο πλανήτη ή πιθανότατα σε κάποιο άλλο ηλιακό σύστημα;

 «Εάν είμαστε μόνοι στο Σύμπαν, τότε πάει πολύς χώρος χαμένος». Τάδε έφη ο Καρλ Σέιγκαν, παραφράζοντας ελαφρά τον Σκοτσέζο φιλόσοφο Τόμας Κάρλαϊλ. Μάλλον τείνω να συμφωνήσω με αυτή την άποψη. Αυτό που στην ουσία εννοεί ο Σέιγκαν δεν είναι ότι η ενδεχόμενη απουσία ζωής και κάπου αλλού στο σύμπαν θα συνεπαγόταν κάποια αδικαιολόγητη κοσμική σπατάλη, αλλά ότι άπαξ και υπάρχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις, ο σχηματισμός κάποιας μορφής μικροβιακής τουλάχιστον ζωής είναι σε αρκετά μεγάλο βαθμό αναμενόμενος. Αυτό το διαπιστώνουμε και από την ιστορία του δικού μας πλανήτη, όπου η ζωή χρειάστηκε αναλογικά ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα  μετά τον τελικό σχηματισμό του γήινου φλοιού για να εμφανιστεί. Υπήρχαν, βέβαια, οι σωστές συνθήκες. Και μπορεί μεν οι συνθήκες αυτές να έχουν μικρή πιθανότητα εμφάνισης, όμως με έναν τεράστιο αριθμό εξωπλανητών είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα υπάρχουν και κάπου αλλού.

Και ας μπούμε λίγον σε ένα θέμα πολύ ενδιαφέρον που αφορά τον χωροχρόνο… Θα μπορούσες να μας πεις με όσο το δυνατόν πιο απλά λόγια την έννοια της μαύρης τρύπας;  Οι μαύρες τρύπες στο διάστημα μπορούν να παρατηρηθούν; Τι πληροφορίες μπορούμε να αντλήσουμε από αυτές;

Μια μαύρη τρύπα ορίζεται ως η περιοχή του χωροχρόνου στην οποία η ένταση της βαρύτητας είναι τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία (το φως) εγκλωβίζεται και είναι αδύνατον να διαφύγει. Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας,  η βαρύτητα δεν είναι δύναμη με την κλασική έννοια, αλλά καμπύλωση, δηλαδή μεταβολή των γεωμετρικών ιδιοτήτων του χωροχρόνου. Μια ακτίνα φωτός εγκλωβίζεται από μια μαύρη τρύπα όχι επειδή της ασκείται κάποια δύναμη, αλλά επειδή η καμπύλωση του χωροχρόνου γύρω από τη μαύρη τρύπα είναι τέτοια που δεν αφήνει δυνατές διαδρομές («γεωδαιτικές», όπως ονομάζονται) που θα μπορούσε να ακολουθήσει το φως ώστε να διαφύγει. Μια μαύρη τρύπα μπορεί να έχει σχηματιστεί στις απαρχές του Σύμπαντος σε μια περιοχή που υπήρχε η κατάλληλη συγκέντρωση ύλης, ή στη συνέχεια από την βαρυτική κατάρρευση των πυρήνων αστέρων μεγάλης μάζας.

Εξ ορισμού, μια μαύρη τρύπα είναι αόρατη. Μπορούμε όμως να συμπεράνουμε έμμεσα την ύπαρξή της με δύο τρόπους: α) εντοπίζοντας αντικείμενα σε τροχιά γύρω από ένα σημείο του χώρου στο οποίο δεν φαίνεται να υπάρχει τίποτε και β) εντοπίζοντας την ακτινοβολία που εκπέμπει η ύλη προτού καταποντιστεί στο βαρυτικό πηγάδι της μαύρης τρύπας, αν τύχει και υπάρχει κοντά σε αυτή κάποιο άστρο ή νέφος αερίου και σκόνης από το οποίο η μαύρη τρύπα έλκει υλικό προς το μέρος της. Μόλις πέρυσι δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά η φωτογραφία της περιοχής γύρω από μια γιγαντιαία μαύρη τρύπα στον πυρήνα του ελλειπτικού γαλαξία Μ87. Στη φωτογραφία απεικονίζεται ο δίσκος προσαύξησης που σχηματίζει η ύλη που τίθεται σε προσωρινή τροχιά γύρω από τη μαύρη τρύπα, προτού η αδυσώπητη βαρύτητά της την τραβήξει στο εσωτερικό. Η φωτογραφία αυτή τραβήχτηκε από τη συστοιχία ραδιοτηλεσκοπίων Event Horizon Telescope. Τέτοιου είδους απεικονίσεις θα αποδειχτούν πολύ χρήσιμες στο μέλλον, καθώς μας επιτρέπουν άμεσα να παρατηρήσουμε τη συμπεριφορά της ύλης σε ένα περιβάλλον με ακραίες συνθήκες βαρύτητας και παράλληλα αποτελούν τον καλύτερο τρόπο να ελέγξουμε την ακρίβεια με την οποία κατανοούμε το φαινόμενο της βαρύτητας σε τέτοιες ακραίες συνθήκες.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ραγδαία κλιματική αλλαγή στον πλανήτη, ακραία καιρικά φαινόμενα καθώς οι ίδιοι οι άνθρωποι καταστρέφουμε τον πλανήτη… Πιστεύεις βρισκόμαστε σε μια αντίστροφη μέτρηση καταστροφής της γης;

Η Γη μετράει περίπου 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια ύπαρξης, ενώ κατοικείται από τον Homo sapiens μόλις τα τελευταία 300.000 χρόνια. Στη μακραίωνη ύπαρξή του ο πλανήτης μας έχει γνωρίσει καταστροφές πολύ χειρότερες από αυτήν που εμείς του προκαλούμε ή θα μπορούσαμε ποτέ να του προκαλέσουμε. Τουλάχιστον πέντε φορές στην ιστορία της, η ζωή έφτασε κοντά στον ολοκληρωτικό αφανισμό. Και πάντοτε το Οικοσύστημα ανέκαμπτε και η ζωή συνεχιζόταν. Αυτό ακριβώς θα συμβεί και με τον άνθρωπο, αν δεν αλλάξουμε ρότα. Θα υπάρξει μια έκτη μαζική εξαφάνιση και ύστερα o πλανήτης και η ζωή θα συνεχίσει χωρίς εμάς. Αυτό που καταστρέφει ο άνθρωπος δεν είναι η ίδια η Γη, αλλά οι συνθήκες επάνω σ’ αυτή που ευνοούν την ύπαρξή του. Η παρουσία της ζωής στη Γη θα τερματίσει μόνο όταν ο Ήλιος, πλησιάζοντας στο τέλος του, θα καταστήσει τον πλανήτη μας ένα άγονο καμίνι. Άλλα έχουμε μπροστά μας τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο χρόνια προτού συμβεί κάτι τέτοιο. Συνεχίζοντας στη ρότα που έχει χαράξει, είναι απίθανο η ανθρωπότητα να αντέξει πολύ ακόμη, πολλώ δε μάλλον να ζήσει αρκετά ώστε να δει το τέλος της Γης. Η πεποίθηση ότι μπορούμε να καταστρέψουμε ή να σώσουμε τον πλανήτη μας δείχνει το μέγεθος του οικολογικού  μας αναλφαβητισμού και αποτελεί ακριβώς εκείνο το είδος αλαζονείας από το οποίο μπορεί να μας προφυλάξει η ενασχόληση με την αστρονομία, όπως σου έλεγα και στην αρχή. Για να το θέσω με τα λόγια του συγγραφέα Μάικλ Κράιτον, «…η Γη τα άντεξε όλα. Θα αντέξει κι εμάς. […] Ας είμαστε ειλικρινείς. Ο πλανήτης δεν κινδυνεύει. Εμείς κινδυνεύουμε. Δεν έχουμε τη δύναμη να καταστρέψουμε τη Γη, ούτε να τη σώσουμε. Ίσως όμως έχουμε τη δύναμη να σώσουμε τον εαυτό μας».

Show More

Related Articles

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Back to top button