Science

Καρχαρίες – Οι σιωπηλοί κυνηγοί των ωκεανών

Τα επτά δέκατα της επιφάνειας του πλανήτη μας καλύπτονται από ωκεανούς, για τα βάθη των οποίων έχει ειπωθεί ότι γνωρίζουμε λιγότερα απ’ ό,τι για την επιφάνεια της Σελήνης. Οι αχανείς υδάτινες εκτάσεις τους φιλοξενούν μια τεράστια και θαυμαστή ποικιλία μορφών ζωής που συγκροτούν ένα τεράστιο και σύνθετο οικοσύστημα. Την κορυφή της ωκεάνιας τροφικής αλυσίδας μοιράζεται, μαζί με ολιγάριθμα άλλα είδη, μια ομάδα ψαριών, η οποία αποτελεί αρχετυπικό σύμβολο φόβου του ανθρώπου για τις δυνάμεις της φύσης: οι καρχαρίες.

Ο φόβος του ανθρώπου απέναντι στη μορφή του καρχαρία τού έχει αποφέρει μια άδικα κακή φήμη. Συνήθως όταν ακούμε τη λέξη «καρχαρίας» το μυαλό πάει σε είδη όπως ο μεγάλος Λευκός Καρχαρίας (Carcharodon carcharias), ο οποίος πράγματι είναι ένας δεινός κυνηγός και δυνητικά επικίνδυνος για τον άνθρωπο. Όμως δεν είναι όλοι οι καρχαρίες σαν και αυτόν! Υπάρχουν περισσότερα από 500 είδη καρχαριών σε όλο τον πλανήτη και μόνο μια χούφτα από αυτά επιτίθεται σε ανθρώπους. Οι καρχαρίες καταλαμβάνουν σχεδόν κάθε θαλάσσιο οικολογικό θώκο και παρουσιάζουν μια εκπληκτική ποικιλία προσαρμογών, μεγεθών και σχημάτων, από μικροσκοπικά είδη μεγέθους γόπας μέχρι γίγαντες μεγέθους φάλαινας. Σε παλαιότερες εποχές, οι καρχαρίες αναφέρονταν συλλογικά και ως «σκυλόψαρα», ονομασία που χρησιμοποιείται ακόμα από ψαράδες και ναυτικούς, αν και σήμερα περισσότερο αναφέρεται σε είδη της οικογένειας Squalidae που ζουν κυρίως στον βυθό.

Καρχαρίες - Οι σιωπηλοί κυνηγοί των ωκεανώνΟι καρχαρίες είναι πλάσματα αρχαία. Η εμφάνιση των πρώτων ειδών καρχαριών σημειώθηκε κατά τη Σιλούρια περίοδο, πριν 420-425 εκατομμύρια χρόνια. Από τότε μέχρι σήμερα η γενική τους μορφή έχει παραμείνει πρακτικά αναλλοίωτη, πράγμα που φανερώνει την καλή τους προσαρμογή στο περιβάλλον που ζουν. Οι καρχαρίες αποτελούν τον κλάδο των Σελαχόμορφων, και μαζί με τους πλησιέστερους συγγενείς τους, τα σαλάχια και τις χίμαιρες, συναπαρτίζουν την ομοταξία των Χονδριχθύων.  Όπως φανερώνει το όνομα, τα ψάρια αυτά διαθέτουν σκελετό από χόνδρο και όχι οστά. Γι’ αυτό το λόγο και η απολίθωσή τους είναι δύσκολη και συνήθως περιορίζεται στην σκληρή οδοντοστοιχία τους. Η γνώση που έχουμε για την εξέλιξη των καρχαριών οφείλεται κυρίως στα δόντια τους!

Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ψάρια, οι καρχαρίες δεν διαθέτουν νηκτική κύστη, δηλαδή μια κοιλότητα με αέρα που ρυθμίζει την άνωση που δέχονται. Ως εκ τούτου είναι αναγκασμένοι να κολυμπούν διαρκώς προκειμένου να διατηρήσουν την πλεύση τους και να μην καταλήξουν στον πυθμένα. Σε αυτό βοηθά ιδιαίτερα το υδροδυναμικό γενικό σχήμα του σώματός τους, ενώ στην πλεύση τους βοηθούν τα θωρακικά κοιλιακά και ραχιαία πτερύγιά τους. Η εικόνα, εξάλλου του ραχιαίου πτερυγίου ενός καρχαρία που ξεπροβάλλει από την επιφάνεια της θάλασσας είναι χαρακτηριστική -και κάτι που οι περισσότεροι κολυμβητές δεν θα ήθελαν ποτέ να αντικρίσουν!

Η διαρκής κίνηση, εκτός από την πλεύση, είναι σημαντική για τους καρχαρίες και γιατί τους βοηθά στην αναπνοή, η οποία γίνεται μέσω των βραγχιακών τόξων που διαθέτουν στη βάση του κεφαλιού τους. Συνήθως οι καρχαρίες διαθέτουν πέντε ζεύγη βραγχιακών τόξων, με εξαίρεση λίγα είδη με πιο πρωτόγονα χαρακτηριστικά, τα οποία μπορεί να διαθέτουν έως και επτά ζεύγη βραγχιακών τόξων. Σε ορισμένα είδη καρχαριών τα βράγχια επιτελούν και μια άλλη λειτουργία: λειτουργούν ως φίλτρα για το πλαγκτόν με το οποίο τρέφονται.  Στα λιγοστά αυτά είδη περιλαμβάνεται ο φαλαινοκαρχαρίας (Rhincodon typus), το μεγαλύτερο είδος ψαριού εν ζωή και το μεγαλύτερο ζώο που δεν είναι φάλαινα, καθώς και ο καρχαρίας-προσκυνητής ή «σαπουνάς» (Cetorhinus maximus), ένας άκακος γίγαντας που απαντά και στις ελληνικές θάλασσες και που δυστυχώς αποτελεί απειλούμενο είδος.

Όσον αφορά τα σαρκοφάγα είδη που καταλαμβάνουν την κορυφή της τροφικής αλυσίδας, όπως ο Λευκός καρχαρίας, αυτά διαθέτουν μοναδικές προσαρμογές που τα κάνουν εξαίρετους θηρευτές. Η όσφρησή τους είναι οξύτατατη  και  συνδυάζεται με το όργανο Lorenzini, μια σειρά ηλεκτρικών υποδοχέων μέσω της οποίας αντιλαμβάνονται την κίνηση της λείας τους. Άπαξ και ένας καρχαρίας εντοπίσει ένα υποψήφιο θήραμα, είναι πολύ λίγες τα πράγματα που μπορεί αυτό να κάνει για να γλιτώσει.

Καρχαρίες - Οι σιωπηλοί κυνηγοί των ωκεανώνΠερισσότερο θαυμαστό από όλα όμως είναι το ανοσοποιητικό σύστημα των καρχαριών, που τους κάνει μία από τις ανθεκτικότερες μορφές ζωής. Διαθέτουν μοναδική ικανότητα ανάπλασης -έχουν καταγραφεί περιστατικά καρχαριών που επιβίωσαν από επιθέσεις άλλων ακόμη μεγαλύτερων και από τραύματα που σε κάθε άλλο ζώο θα ήταν σίγουρα μοιραία- και μοναδική αντοχή απέναντι σε ασθένειες. Αυτό, εξάλλου, έχει οδηγήσει στη γέννηση αστικών μύθων, όπως λ.χ. ότι οι καρχαρίες δεν προσβάλλονται από καρκίνο. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει, αλλά έστω κι έτσι, η προσβολή τους από τον καρκίνο είναι πολύ λιγότερο συχνή απ’ ότι σε άλλους ζωικούς κλάδους. Κι αυτό τους καθιστά αξιόλογα αντικείμενα έρευνας που ίσως κάποια μέρα μας βοηθήσουν να ξεκλειδώσουμε το μυστικό της καταπολέμησης της νόσου σε ανθρώπους.

Μετά από όλα τα παραπάνω, φαντάζει σαν οι καρχαρίες να είναι οι τέλειες μηχανές επιβίωσης στον αφιλόξενο θαλάσσιο κόσμο. Ένας καρχαρίας έχει ελάχιστους φυσικούς εχθρούς. Και όμως, στις μέρες μας οι καρχαρίες απειλούνται από ένα ζωικό είδος, το οποίο δεν ανήκει καν στο δικό τους θαλάσσιο οικοσύστημα: τον άνθρωπο. Είτε λόγω υπεραλίευσης είτε λόγω καταστροφής των ενδιαιτημάτων τους, ένας σημαντικός αριθμός ειδών καρχαριών απειλείται με εξαφάνιση εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η Κόκκινη Λίστα Απειλούμενων Ειδών της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN) περιλαμβάνει 73 είδη καρχαριών που χαρακτηρίζονται ως απειλούμενα, ενώ σύμφωνα με έκθεση της Ένωσης, μόλις το 23% των ειδών καρχαριών και σαλαχιών δεν διατρέχει κανέναν απολύτως κίνδυνο. Κι αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να χτυπήσει το καμπανάκι στον άνθρωπο. Τετρακόσια εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης και προσαρμογής μπορούν να πάνε χαμένα για έναν σημαντικό αριθμό ειδών αυτών των εκπληκτικών πλασμάτων, και είναι μόνο στο δικό μας χέρι να μην αφήσουμε να συμβεί αυτό.

Πηγές:

Show More

Related Articles

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Back to top button